Etiket arşivi: Britanya

Avrupa Güç Dengesi Sistemi

Ahmet AKIN, (E) Topçu Kurmay Albay

Güç dengesi, tehdit unsuru devletlere karşı denge kurabilmek için ittifak kurmayı öneren teoridir. 19. Yüzyıl bir güç dengesi sistemine örnek teşkil eder.

Güç dengesi sistemi ne zaman olur?

Güç dengesi sistemi bir kaç ana ülkenin benzer bir güce sahip olduğu ve bu güçlerini ittifaklar yoluyla aşağı yukarı dengelediği belli periyotlarda olur.

  • Eğer A ülkesi B ülkesi tarafından tehdit edildiğini hissederse, B’yi caydıracağı umuduyla C ülkesiyle bir ittifak kurar. Daha sonra onların hepsi D ülkesinin gittikçe artan gücüne karşı kendilerini korumak için bir ittifak oluşturabilir.

Bu yol her zaman işe yaramamış olsa da savaşların vahşetini ve sayısını sınırlandırmaya yardım etti.

Teorisyenler bir güç dengesi sisteminin çalışmasının bir ortak kültürü ve bakış açısını ve sistemi çökertmemeye dair bir sadakati paylaşan en az beş ana oyuncu gerektiğini söyler.

Güç dengesi bir poker oyunu gibidir; ki poker oyununda bütün parayı kazanmak yerine oyunun sürüp gitmesini tercih edersiniz, dolayısıyla diğer oyuncuları iflas ettirmekten uzak durursunuz. Grafik olarak güç dengesi sistemi aşağıdaki gibi görünür:

Tarihçiler iki büyük güç dengesi çağı tespit eder

1648’den 1789’a ve 1814’ten I914’e. Çoğu Almanya’da yaşanan Otuz Yıl Savaşları Katolikleri Protestanlarla karşı karşıya getirdi ve İkinci Dünya Savaşı’na kadar tarihteki en kanlı savaştı. Otuz Yıl Savaşları 1648’de Westphalia Barışı ile sona erdiğinde Avrupa’nın monarkları birbirlerini yeterince hırpalamış ve Fransız Devrimi‘ne (1789) kadar süren bir güç-dengesi sistemi inşa etmişti. Westphalia (Vestfalya) sistemi aynı zamanda egemenlik konseptini de tesis etti.

Napoleon eski sistemi sınırsız ihtirasla ve Avrupa’nın çoğunu fetheden kitlevi bir orduyla altüst etti. Napoleon poker oynadığında diğer bütün oyuncuları iflas ettirmeye çalıştı (aynı zamanda hile de yaptı). Eski sistemi karakterize eden sınırlama ortadan kalkmış oldu.

Napoleon 1814’te yenilgiye uğratılınca, Avrupa’nın önemli figürleri Avusturya Prensi Metternich’in rehberliği altında Metternich sistemi adı verilmiş olan bir güç dengesi sistemini restore etmek için buluştu. Bu sistem onlarca yıl gayet iyi işledi. Fakat bu, yalnızca monarklar ihtiraslarım dizginlediği ve meşruluk ve istikrar değerlerini paylaştığı sürece böyle oldu. Bu sistem 19. Yüzyılda milliyetçiliğin tesiri altında —özellikle 1871’de Alman birleşmesi ile— Birinci Dünya Savaşı’nda ortadan kalkıncaya kadar erozyona uğradı. O zamandan beri bir güç dengesi sistemi var olmadı. Bazıları yeniden böyle bir sistemin var olamayacağını söylemektedir.

Güç dengesi barışı korur mu?

Bazı bilim adamları, güç dengesi var olduğu farz edildiğinde, Yedi Yıl Savaşları (Amerikalıların Fransız-Hint Savaşı adını verdiği savaş) veya 1850’lerin Kırım Savaşı gibi iğrenç savaşların var olduğuna işaret ederek güç-dengesi teorisini reddeder. Güç dengesi teorisyenleri bunların, genel sistemi çökertmemiş nispeten küçük savaşlar olduğunu söyleyerek cevap verir.

Bazı yazarlar güç hiyerarşisinin —güç dengesinin zıddı— barışı koruduğu görüşünü savunur. Uluslar, güç merdivenindeki yerlerini bildikleri zaman muhtemelen daha dikkatli davranırlar. Büyük, kesin sonuçlu bir savaş geriye tepede bir muzaffer ve dipte bir kaybeden bırakır ve bu onlarca yıl sürecek bir barış getirir. Eleştirmenler güç dengesi savunucularının bu hiyerarşiyi hiçbir zaman var olmamış bir denge sanma hatasına düştüğünü söyler. Bütün bu tür hiyerarşiler geçicidir ve en sonunda zayıf devletler güç kazanmaya hakim devletler güç kaybetmeye başladıkça bozulur.

Öyle ya da böyle, iki yeni doğan güç, imparatorluklarını kurmak isteyince 19. Yüzyıl sistemi çökmeye başladı. Almanya ve Japonya, sistemi Berlin’in dediği gibi “güneş altında bir yer” talepleriyle bozdu.

Alman birleşmesi (1871) ve Japonya’nın Meiji Restorasyonu (1868) var olan sistemi altüst etmeye hevesli güçlü, tatminsiz ülkeler yarattı.

Almanya, Güney Afrika’da İngilizlere karşı savaşan Boerler’i silahlandırarak, Britanya ile savaş gemisi yapımında yarışa girişerek ve Fas’a açıkça müdahale ederek Fransa’yla çatışınca 19. Yüzyıl sonlarında sarsıntılar başladı. Aynı sıralarda Pasifik’te Japonya, Rusya ve Çin’e saldırıp onları yendi ve Kore’yi işgal etti.

19. Yüzyıl’ın güç dengesi sistemi 20. Yüzyıl başladığında artık işler durumda değildi.

Güç dengesi sistemi ittifaklar yapmaya ve sonra onu değiştirip yeniden ittifaklar kurmaya muktedir en azından beş oyuncu gerektirir. Esneklik ve ihtiras yokluğu buradaki anahtarlardır. Onun yerine Avrupa birbirine düşman katı iki ittifaka bölündü. Bir ittifak üyesi savaşa girince -ilk olarak Avusturya Sırbistan’a karşı- müttefiklerini peşinden sürükledi. Birçok kimse o zaman bunu anlamamış olsa da, savaş patladığında güç dengesi sistemi iflas etmişti.

Kaynaklar:

¹ Uluslararası İlişkiler, Michael G. Roskin ve Nicholas O. Berry, Adresy Yayınları (2014)